BELEEF TEXEL, TEXEL-PLAZA
De Waal is het kleinste en één van de oudste dorpen in het hart van Texel. Het dorp bestond al in de twaalfde eeuw en lag tot 1613 aan zee. De naam heeft het te danken aan een dijkdoorbraak, wiel of waal in oud taalgebruik. Al vanaf de bronstijd, zo'n 3.000 jaar geleden, ontstonden hier de eerste nederzettingen en tijdens de Romeinse tijd waren er zeker 17.

Telde De Waal aan het begin van de zestiende eeuw 74 huizen, in het jaar 2000 waren het er nog geen 100. Doordat het dorp nauwelijks groeide, bleef de oorspronkelijke oude structuur van wegen en bebouwing voor een groot deel bewaard. Net als eeuwen geleden komen de meeste mensen De Waal binnen over de Bomendiek. Maar nu is er geen zee meer aan de linkerkant, maar de polder Waal en Burg. Op 1 januari 2013 telde het dorp 394 inwoners.

De kerktoren met het zadeldak is in de verre omtrek herkenbaar en in het glooiend landschap merkt men dat het bij De Waal duidelijk omhoog gaat. De huizen op Texel werden van oudsher veilig gebouwd op keileembulten. Tijdens de opstand van de Georgiërs werd de kerk in brand geschoten. Na de oorlog is zij geheel opnieuw opgebouwd. Het kerkje heeft een prima akoestiek, waardoor het heel geschikt is voor het geven van concerten.

Op het Hogereind is het Cultuurhistorisch Museum gevestigd. In het museum is onder meer een smederij met vele authentieke werktuigen gevestigd. Regelmatig worden er demonstraties gegeven. De hoofdstraat, het Hogereind, heeft een stedenbouwkundig karakter. De huizen en boerderijen werden vroeger, waarschijnlijk vanwege het omringende water, dicht op elkaar gebouwd. Veel woningen hebben een historische waarde. De woningen van de boerderijen waren meestal verbonden met wat verder terug liggende stolpen en achterliggende weggetjes en weiland. Opvallend zijn de lage dakgoten. Beschutten voor de harde westenwind en kou was belangrijker dan wat nu telt: ruimte en licht. Het merendeel van de panden was voor 1950 (herverkaveling) een gemengd boerenbedrijf. Vroeger telde het dorp maar liefst drie bakkerijen.

Halverwege het Hogereind is het Vermaningspad. De naam is afkomstig van de hier vroeger gelegen ‘vermaning’, een schuilkerkje van de doopsgezinde geloofsgroep. De kosterwoning van dit kerkje is bewaard gebleven en dient als woonhuis. In De Waal ligt ook één van de oudste nog bestaande weggetjes van Texel: het Groenewegje. Het wegje leidt direct naar het polderland met mooie tuinwalletjes en uitzicht op de noordelijk gelegen landerijen. Het grondgebied van De Waal is veel groter dan de dorpskern zelf. Het buitengebied telt vele mooie boerderijen. Een mooi fietspad over de Waal en Burgerdijk gaat richting De Koog.

Vlak bij het Cultuurhistorisch Museum staat het beeldje ‘de Sommeltjes’ en ten zuiden van De Waal loopt de Sommeltjesweg. Sommeltjes zijn legendarische kabouterachtige wezentjes uit de folklore van het dorp. Vroeger was even ten oosten van De Waal de Sommeltjesberg, een oude Romeinse grafheuvel. Deze is afgegraven voor de grond, waarbij gebruiksvoorwerpen uit de Romeinse tijd gevonden zijn.